Ankara-Moskva münasibətlərinin sürətini itirdiyi konyukturada liderlərin bir araya gəlməsi və görüş nəticəsində ortaya çıxan görüntü ikitərəfli münasibətlərdə və regional dinamikada mühüm dönüş nöqtəsində olduğumuzu göstərir. Rusiya mətbuatının yazdığına görə, sözügedən konyukturanı təşkil edən bəzi mövzular belə müzakirə olunur: Türkiyənin Qərb maliyyə qurumları ilə əməkdaşlığını artırdığına dair xəbərlər, Rusiyanın bank sektoruna məhdudiyyətlər qoymağa hazırlaşdığına dair fərziyyələr, Ankara-Kiyev münasibətləri və Türkiyənin ABŞ ilə Qərbin sanksiyalarına əməl etmək planında razılığa gəldiyinə dair iddialar.

Nəhayət, bütün bu məsələlərin son zamanlar Türkiyə-Rusiya münasibətlərində gərginliyə səbəb olduğu və Türkiyə xarici işlər naziri Hakan Fidanın Rusiyaya səfərini də bu ox ətrafında planlaşdırdığı Rusiya mətbuatında geniş yayılmışdı. Eyni prizmadan müzakirə edilən digər məsələ isə iki liderin uzun müddətdir görüşməməsidir. İki lider sonuncu dəfə 2023-cü il sentyabrın 4-də Soçidə görüşüb. Görüş zamanı iki ölkə arasında çoxşaxəli əməkdaşlığa və artan ticarət həcminə diqqət çəkilib. Bundan əlavə, enerji sahəsində “Akkuyu” Atom Elektrik Stansiyasının tikintisi və təbii qazın verilməsi ön planda idi.

Bundan əlavə, Taxıl Dəhlizi Sazişinin vəziyyəti, onun uzadılması imkanları və Ukrayna müharibəsi ilə bağlı son hadisələr dəyərləndirilib və Qərbin Rusiyaya kənd təsərrüfatı məhsullarının ixracına qoyduğu məhdudiyyətlər müzakirə edilib. Regional hadisələrə gəlincə, iki lider Suriya və Liviyadakı vəziyyəti həll etməklə, əməkdaşlığı gücləndirəcəklərini vəd ediblər.

Müharibə gündəliyi

İyulun 3-də keçirilən Astana görüşünün nəticələrinə nəzər saldıqda, 4 sentyabr Soçi görüşü ilə çox yaxın paralellik müşahidə edirik. Görüşün 4 əsas mövzu ətrafında formalaşdığını söyləmək mümkündür: Ukrayna müharibəsi, Suriyadakı vətəndaş müharibəsi, enerji əməkdaşlığı və turizm. Əvvəlcə iki lider Ukraynada müharibənin dayandırılması və sülh yolu ilə həll yolunu müzakirə ediblər. Bu kontekstdə müharibənin sona çatmasına dair razılaşmanın əvvəlcə atəşkəs, sonra isə sülh razılaşması ilə əldə edilə biləcəyini söyləyən Ərdoğan hər iki tərəfi də qane edəcək ədalətli sülhün mümkün olduğunu vurğuladı. O, həmçinin sözügedən atəşkəsin əsasını təşkil edəcək addımlar atmağa hazır olduğunu bildirib. Lakin Moskva bu təklifi bəyənmədi.

Digər tərəfdən, görünən odur ki, Suriyadakı vətəndaş müharibəsinə yanaşma Ukraynadan müəyyən qədər fərqlənir. Ankaranın Suriya böhranının həllində əməkdaşlığa hazır olduğu barədə bəyanatı Moskva tərəfindən müsbət qarşılanır. Lakin bu məqamda vurğulamaq lazımdır ki, Türkiyənin indiki mövqeyindən güzəştə getmək niyyəti yoxdur. Əslində Türkiyənin öz sərhəddindən bir qədər kənarda terror dövlətinin qurulmasına icazə verməyəcəyi, Suriyada vətəndaş müharibəsinin yaratdığı qeyri-sabitliyə və bunun terror fəaliyyətləri üçün yaratdığı əlverişli zəminə qarşı mübarizə aparılacağı xüsusilə vurğulanır.

Enerji sahəsində əməkdaşlıq

Üçüncüsü, enerji sahəsində əməkdaşlıq məsələsi görüşün əsas gündəliyində duran məsələlərdən biri olub. Türkiyə və Rusiya enerji ticarətini artırmaq və enerji təchizatı təhlükəsizliyini təmin etmək üçün yeni addımlar atmağı planlaşdırır. Bu çərçivədə BOTAŞ ilə QAZPROM arasındakı səmimi münasibətlərə toxunulub, “Akkuyu” Atom Elektrik Stansiyasının ən qısa zamanda istifadəyə verilməsi məsələsi müzakirə edilib, Sinopda yeni AES-in tikintisi gündəmə gətirilib.

Enerji sahəsində əməkdaşlığa gəldikdə, öz yerini əhəmiyyətli dərəcədə qoruyan birgə ticarət həcmi də təqdir edilib və 55 milyard dollara çatdığı bildirilib. Birgə ticarət həcminin əhəmiyyətli bir hissəsi enerji ticarətindən qaynaqlandığı üçün enerji ikitərəfli ticarətin əvəzsiz bəndi kimi önə çıxır. Bundan əlavə, ikitərəfli ticarət həcmini 100 milyard dollara çatdırmaq hədəfinə sadiqliyi bir daha ifadə etmək və bu potensialın mövcud olduğunu söyləmək vacibdir. Rusiyanın ağır Qərb sanksiyaları ilə mübarizə apardığını və hər cür əməkdaşlığa ehtiyac duyduğunu, hətta möhtac vəziyyətində olduğunu nəzərə alsaq, bu əhəmiyyəti daha yaxşı başa düşmək olar.

Türkiyə ilk növbədə bu məlumatlarla, sonra bu ifadə ilə Rusiya ilə iqtisadi əməkdaşlığı davam etdirmək niyyətində olduğunu göstərir. Son olaraq turizm məsələsində Rusiyadan təxminən 7 milyon turistin gəlməsi mühüm məlumat və gəlir maddəsidir. Təkcə rusiyalı turistlərdən gələn gəlir təxminən 7 milyard dollardır. Türkiyənin rus turistlər üçün sərhədlərini bağlamayacağını və onların gəlişini alqışladığını açıqlaması həm ikitərəfli əlaqələr, həm də Ümumi Daxili Məhsul (ÜDM) üçün çox önəmlidir. Bir sözlə, iki liderin əvvəlki görüşündən xeyli vaxt keçsə də və münasibətlərin nisbətən sürət itirdiyi iddia edilsə də, ikitərəfli münasibətlərdə boşluqdan əsər-əlamət yoxdur.

Əksinə, iyulun 3-də baş tutan Astana görüşü münasibətlərdə gərginliyin hökm sürdüyü iddia edilsə də, əməkdaşlıq istiqamətində səylərin davam etdiyini göstərir. Bu, əslində təəccüblü bir inkişaf deyil, çünki iki ölkə arasındakı münasibətlərin genetik kodlarında münaqişə və əməkdaşlıq anlayışları var. Ankara-Moskva münasibətlərinin ötən əsrinə nəzər saldıqda, münaqişə və əməkdaşlıq anlayışlarının illərdir qorunub saxlanıldığını və həyata keçirildiyini görmək mümkündür.

Suriyadan Ukraynaya, Azərbaycandan Qara dənizə qədər müxtəlif geosiyasi məsələlər üzrə münaqişələr iqtisadi aspektdə əməkdaşlığa mane olmayıb. Bu həm də onu göstərdi ki, hətta birbaşa münaqişənin olduğu məsələlərdə də əməkdaşlıq sahələri yaradıla bilər. Sahədə yaradılmış birgə müşahidə mərkəzləri, kommersiya və humanitar dəhlizlər, birgə patrullar və sülh quruculuğu üçün yaradılmış mexanizmlər bu kontekstdə önə çıxan empirik sübutdur.

Bir sözlə, Moskva ilə münasibətlərin pozulması, Türkiyənin xarici siyasətində oxun dəyişməsi, balans və/və ya tarazlıq strategiyası deyil, eyni vaxtda qarşıdurma və əməkdaşlığın tarixi davamlılığı müşahidə edilir.

Sevinc Əliyeva
Ordu.az